Doorwerking

Studentcoach: Marloes Van Roon + Michelle Bervoets
Docent met expertise: Debbie Verveer

Onderzoeksvraag

Hoe kan een duidelijke en gedragen zorgvisie en -beleid bijdragen aan het welbevinden van leerkrachten en leerlingen in mijn praktijk en welke stappen kan ik nemen om deze zorgvisie te ontwikkelen en implementeren?

Mijn persoonlijke doelen met dit onderzoek zijn mijn eigen grenzen bewaken als zorgleerkracht en leerkrachten in hun kracht zetten om zelf meer zorg op te nemen. Mijn leervraag is dus als zorgleerkracht zoek gaan naar een evenwicht tussen het verlichten van draaglast van collega's en het verhogen van mijn eigen draagkracht door de verantwoordelijkheden terug te leggen bij de juiste personen.

Als je meer wil weten over mij en de school waar ik werk, klik dan hier. 

Mijn aannames

Ik merk op dat enkele collega's moeite hebben om taken op te nemen binnen de brede basiszorg en deze doorverwijzen naar het zorgteam, hoewel sommige van deze taken binnen de brede basiszorg zouden moeten blijven. Zo merk ik regelmatig op dat (oudere) collega's hulpvragen van leerlingen doorschuiven: leerling is verdrietig omdat ouders ruzie hebben gemaakt, leerling kopiëert iemands kledingstijl, kleine drama's tussen vriendinnen over wie spreekt met wie af buiten school, leerlingen zijn eenmalig onbeleefd tegen de klasleerkracht... Dit zijn zaken die niet behoren tot het takenpakket van een zorgleerkracht, zeker niet op een school dat zo weinig zorguren heeft en geen vaste zorgcoördinator. Klasleerkrachten zouden de tools moeten bezitten om deze gesprekken zelf te bemiddelen. Ik denk daarnaast dat niet alle collega's weten welke interventies horen binnen basiszorg en waar de grens ligt met de verhoogde zorg. Al deze aannames zal ik later in het onderzoek aftoetsen bij het team.

Mijn praktijkvraag

Hieronder leest u waar mijn praktijk nood aan heeft. Als u wil weten hoe ik tot deze actiepunten kom, kan u de pagina 'mijn plan' lezen. 

Wat ik integraal probeer te verbeteren in mijn praktijk, is drieledig:

1. Geef de zorg terug aan de klasleerkracht

Het onderzoek richt zich o.a. op het versterken van het zorgbeleid voor leerkrachten door te focussen op preventieve aanpak. Zoals Van Overveld (2017) pleit, kan een preventieve aanpak, met een focus op de gehele klas, tegemoetkomen aan de behoeften van 85-90% van de leerlingen. Volgens Mathyssen en Gevaert (2022) hebben sommige leerlingen kortdurende ondersteuning nodig, terwijl anderen langdurige zorg vereisen. Het zorgcontinuüm is volgens hen een flexibel systeem waarbij kinderen binnen de fases reizen, omdat de noden niet af te bakenen zijn in vakjes. In fase 0 en 1 van de zorg blijft de klasleerkracht de spil. Het is dus belangrijk om de zorg terug te geven aan de klasleerkracht (Mathyssen & Gevaert, 2022). 

Voor mij is elke leraar per definitie een zorgleraar, omdat zorg en leren samen horen. De klasleerkracht is het dichtst bij de leerlingen betrokken en begrijpt hun behoeften het beste. De leraar kan in deze positie het beste observeren en monitoren. Via gerichte ondersteuning kan een leerkracht op zoek gaan naar hun beweegredenen. Ik ben ervan overtuigd dat dit de noodzaak voor interventies in hogere zorgfases vermindert, waardoor de druk op het zorgteam afneemt. Niet alles hoeft als zorg te worden bestempeld en moet gemeld worden aan het zorgteam. 

Om dit met mijn onderzoek te bekomen, zal ik inzetten op collectieve onderwijseffectiviteit. Dit begrip werd geïntroduceerd door Bandura in de jaren zeventig. Hij ontdekte dat groepen die gezamelijk vertrouwen hebben in het behalen van successen, beter presteren. Op school betekent dit dat wanneer leerkrachten geloven in de capaciteiten van hun leerlingen, de academische prestaties toenemen. Onderzoek van Hattie (2018) toont aan dat collective teacher efficacy een bepalende factor is voor leerprestaties. Scholen met een sterke collective teacher efficacy hebben leerkrachten met hoge verwachtingen. Hoe ik dat precies aanpak, lees je op de pagina mijn plan.

2. Welzijn van leerkracht én leerling

Leerkracht

Het welzijn van leerkrachten speelt een belangrijke rol in het leerproces van leerlingen. Wanneer leerkrachten zich ondersteund voelen en ruimte krijgen om hun werk goed te doen, kunnen ze met zelfvertrouwen hun taken binnen de basiszorg opnemen, zonder dat dit leidt tot extra werkdruk (Mathyssen & Gevaert, 2022). Ik geloof erin dat als we leerkrachten de tools te geven om preventief te werken, leerlingen de begeleiding krijgen die ze verdienen. 

Wanneer leerkrachten zich goed voelen en mentaal ruimte hebben, reageren zij geduldiger op leerlingen, wat een positief effect heeft op de klasdynamiek (Klasse, 2019). Daarom is het belangrijk om aandacht te besteden aan stressmanagement, ontspanning en een werk-privébalans. Leerkrachten hebben tijd en ruimte nodig om hun vaardigheden te ontwikkelen en hun aanpak af te stemmen op wat leerlingen nodig hebben (Trimbos-instituut/Pharos, 2016).

Wanneer leraren zich gewaardeerd voelen, hebben ze meer werkplezier en ontwikkelen ze makkelijker relaties met leerlingen. Dit heeft een directe impact op de motivatie, betrokkenheid en leerprestaties van leerlingen. Sterke pedagogische vaardigheden helpen om een positief leerklimaat te creëren en dragen bij aan het welzijn van de leraar (Onderwijskennis, 2022). Er ontstaat een positieve spiraal: leerkrachten die zich goed voelen, geven beter les, wat zorgt voor betere leerresultaten, en dat versterkt op zijn beurt het lerarenwelzijn (Briner & Dewberry, 2007).

Het ontwikkelen veerkracht, zelfregulatie en emotionele bewustwording is niet alleen waardevol voor het welzijn van leerkrachten, maar ook van belang deze vaardigheden door te kunnen geven aan leerlingen. Dit sluit aan bij het model van welbevinden uit Figuur 1, dat benadrukt hoe gedachten, gevoel en gedrag bijdragen aan welzijn (Van Zundert, 2022). 

Figuur 1. Werken vanuit een wetenschappelijk en holistisch model van welbevinden. Overgenomen uit Leer & veerkracht model van leerenveerkracht, z.d. (https://leerenveerkracht.nl/leer-en-veerkracht-model/)

Voor mij zit je welbevinden goed als je optimaal emotioneel, psychologisch, sociaal, cognitief en fysiek kan functioneren. Voor een goed stressmanagement, ontspanning en werk-privébalans helpt het mij om plezier te maken, zoals lachen met collega's tijdens de pauze of met leerlingen in de les. Ik probeer gezond te leven door vaste beweegmomenten in te plannen en voldoende nachtrust te nemen. Wat ik nog kan verbeteren, is mijn pauzes vaker buiten doorbrengen en bewust momenten inplannen waarop ik niets voor school doe. Daarnaast is het belangrijk om tijd te nemen om bij te komen van stressvolle situaties, maar in de praktijk is daar weinig ruimte voor, omdat pittige gesprekken vaak tussen de lessen door plaatsvinden.

Leerling

Ik ben er zeker van dat je als leerkracht een belangrijke rol speelt in het leven van leerlingen, zeker voor kwetsbare kinderen. Het vertrouwen in zichzelf en in anderen is een voorwaarde voor hun sociaal-emotionele ontwikkeling. Als leerkracht kun je de veerkracht van leerlingen versterken door te werken aan stressreductie (Steinweg et al., 2021).

Ik vraag regelmatig aan leerlingen hoe het met hen gaat en plan kindgesprekken in. Door betrouwbaar en consequent te zijn in mijn houding en verwachtingen, wil ik hen laten voelen dat ze op mij kunnen rekenen en dat ze bij mij veilig zijn. Ik geef het goede voorbeeld door respectvol en positief gedrag te tonen. Daarnaast bespreek ik altijd met hen of en welke informatie ik eventueel doorgeef, zodat het vertrouwen vergroot. Ik tracht de stress van leerlingen te verlagen door regelmatig pauzes te geven, in te zetten op beweging en complimenten. Ook werk ik bewust aan een veilig groepsklimaat door regelmatig groepsbindende activiteiten te doen. 

3. Zorgbeleid en visie

Onderzoek van Struyf (2013) benadrukt dat een goed zorgbeleid en een duidelijke visie van belang zijn. Wanneer scholen werk maken van een duidelijke aanpak, voelen leerkrachten zich bekwamer en wordt de taakverdeling binnen het team transparanter. Zorg is een verantwoordelijkheid van elke leerkracht en kan niet volledig worden overgedragen aan het zorgteam. Het doel van mijn onderzoek is een kickstart geven aan een waardengedreven zorgvisie op onze school. 

Voor mij is het belangrijk om een gedeelde visie op welbevinden binnen de hele school te ontwikkelen waarbij ouders en externe partners betrokken zijn. Dit sluit aan bij het holistisch model. Naar mijn mening is de ouderbetrokkenheid en -participatie bij ons op school beperkt tot infomomenten en oudercontacten. Er is wel een schoolraad, maar deze wordt slechts beperkt bevraagd. 

Waarderend actieonderzoek

Voor dit onderzoek zal ik een waarderend actieonderzoek opzetten, dat zich richt op positieve veranderprocessen binnen mijn praktijk. In een tijd waarin het onderwijs steeds in beweging is en de druk op leerkrachten hoog is, is het volgens mij nodig om te kiezen voor een aanpak die inzet op verbinding. Ik kies daarom voor het 5V-model van Appreciative Inquiry, dat bestaat uit de stappen: verwoorden, verwonderen, verbeelden, vormgeven en verwezenlijken. Waarderend actieonderzoek stimuleert positieve veranderingen door te focussen op wat goed werkt, in plaats van problemen op te lossen. Ik hoop hiermee op een betere besluitvorming, meer respect voor onderlinge verschillen en verbeterde samenwerking en ben er daarom van overtuigd dat deze methode past bij mijn schoolteam.